Lễ hội Đền Chín Gian là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu và có quy mô lớn của cộng đồng người Thái ở miền Tây Nghệ An. Lễ hội được tổ chức hằng năm vào ngày 15 tháng 2 âm lịch tại khu vực Đền Chín Gian, thuộc xã Quế Phong, tỉnh Nghệ An. Đây là sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng quan trọng, gắn với truyền thuyết về quá trình khai bản, lập mường, đồng thời thể hiện lòng biết ơn của người dân đối với các vị thần linh và những người có công gây dựng cộng đồng.
Không chỉ mang ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống bình an và no đủ, Lễ hội Đền Chín Gian còn là dịp để người Thái tưởng nhớ cội nguồn, củng cố tinh thần đoàn kết giữa các bản mường và gìn giữ những phong tục, nghi lễ, hình thức diễn xướng dân gian đặc sắc. Với các giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, Lễ hội Đền Chín Gian được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2067/QĐ-BVHTTDL ngày 13 tháng 6 năm 2016 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Đền Chín Gian và nguồn gốc lễ hội
Đền Chín Gian là di tích lịch sử, văn hóa quan trọng của người Thái ở Quế Phong, được xây dựng trên đỉnh Pú Chò Nhàng, thuộc bản Khoẳng, xã Châu Kim, huyện Quế Phong trước đây. Theo truyền thống địa phương, ngôi đền có lịch sử hình thành từ nhiều thế kỷ, gắn với quá trình cư dân Thái đến khai phá vùng đất, dựng bản, lập mường và xây dựng đời sống cộng đồng ở miền Tây Nghệ An.
Đền thờ các vị thần linh tối cao trong tín ngưỡng của người Thái, trong đó có thần Trời, thường được gọi là Pọ Phà; con gái của Trời, được gọi là Náng Xỉ Đà; cùng Tạo Ló Ỳ, nhân vật được tôn kính như người có công khai bản, lập mường và gây dựng cuộc sống cho cộng đồng. Từ hệ thống tín ngưỡng này, Đền Chín Gian trở thành trung tâm linh thiêng của chín mường, nơi người dân tìm về để bày tỏ lòng thành kính, cầu xin sự che chở và tưởng nhớ công lao của các đấng thiêng liêng, những người được xem là có công với bản mường.
Lễ hội Đền Chín Gian được cho là ra đời từ khoảng nhiều thế kỷ trước, gắn liền với lịch sử hình thành của ngôi đền và sự phát triển của cộng đồng người Thái tại Quế Phong. Trong tâm thức dân gian, lễ hội là dịp để các mường cùng hướng về một cội nguồn chung, cùng thực hiện những nghi lễ cầu an, cầu mùa và cầu phúc. Qua đó, lễ hội góp phần khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa con người với đất trời, núi rừng, sông suối và môi trường sống xung quanh.
Lễ hội thường kéo dài trong khoảng ba ngày, bắt đầu từ ngày 15 tháng 2 âm lịch, với sự tham gia của đông đảo người dân các bản mường và du khách. Phần lễ được tổ chức trang nghiêm, thể hiện những quan niệm tín ngưỡng lâu đời của người Thái về thần linh, tổ tiên và các lực lượng siêu nhiên bảo trợ cho cuộc sống. Đây cũng là dịp cộng đồng cùng tưởng nhớ những người có công khai phá, dựng bản, lập mường, truyền dạy phong tục và xây dựng nền tảng văn hóa cho các thế hệ sau.
Những nghi lễ đặc sắc trong Lễ hội Đền Chín Gian
Điểm nổi bật nhất của Lễ hội Đền Chín Gian là nghi lễ tế trâu, một nghi thức mang ý nghĩa thiêng liêng trong đời sống tín ngưỡng của người Thái. Theo lệ truyền thống, mỗi mường đóng góp một con trâu để làm lễ vật dâng lên các vị thần. Trâu tế thường là trâu mộng được đưa từ Mường Tôn, vốn được xem là mường chủ trong hệ thống chín mường của khu vực.
Trước khi diễn ra lễ tế chính thức, người chủ lễ, thường gọi là mo cả, mặc trang phục hành lễ truyền thống, được gọi là xựa tẩy, thực hiện nghi thức tắm trâu tại bến nước dưới chân núi Pù Quái. Nghi lễ diễn ra trước sự chứng kiến của đông đảo người dân, thể hiện quan niệm thanh tẩy, chuẩn bị lễ vật trước khi dâng lên thần linh. Sau khi tắm xong, con trâu được đưa lên sân đền trong một đoàn rước trang nghiêm.
Tại sân đền, trâu tế được buộc cố định vào một cọc gỗ. Mo cả trong trang phục đại tế đi ba vòng quanh con trâu, vừa đi vừa đọc bài xến bằng tiếng Thái. Nội dung bài xến thường là lời khấn cầu mong chín mường, mười bản được bình yên, dân chúng khỏe mạnh, ruộng nương tươi tốt, chăn nuôi phát triển và cuộc sống ngày càng sung túc. Theo sau mo cả là những người có chức vị, vai trò quan trọng trong các mường, tạo nên một nghi lễ cộng đồng vừa trang nghiêm vừa giàu tính biểu tượng.
Bên cạnh lễ tế trâu, lễ hội còn có các nghi thức như cúng thần, rước kiệu, cầu mưa, cầu mùa và những nghi lễ truyền thống nhằm cầu mong sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Trong đó, tục cầu mưa phản ánh rõ đời sống của cư dân nông nghiệp miền núi, nơi sản xuất phụ thuộc nhiều vào nguồn nước, thời tiết và chu kỳ tự nhiên. Những lời cầu khấn trong lễ hội thể hiện mong muốn có đủ nước cho ruộng nương, mưa thuận đúng mùa, cây trồng phát triển và bản làng không gặp thiên tai, hạn hán.
Sau phần lễ trang nghiêm, không gian lễ hội trở nên sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian. Người dân cùng tham gia hát lăm, hát khắp, múa xăng khan, nhảy sạp, đánh cồng chiêng và các hình thức diễn xướng truyền thống của người Thái. Âm thanh cồng chiêng, tiếng hát giao duyên, điệu múa tập thể cùng sắc phục truyền thống tạo nên một không gian văn hóa đậm đà bản sắc vùng cao Nghệ An.
Các hoạt động trong lễ hội không chỉ phục vụ nhu cầu vui chơi, giải trí mà còn có vai trò truyền dạy văn hóa. Những làn điệu dân ca, điệu múa, nghi thức lễ hội và trò chơi dân gian được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử, phong tục và nguồn cội của cộng đồng mình.
Giá trị văn hóa và ý nghĩa bảo tồn di sản
Lễ hội Đền Chín Gian là một biểu hiện sinh động của tín ngưỡng dân gian và thế giới quan truyền thống của người Thái ở Nghệ An. Thông qua lễ hội, cộng đồng thể hiện sự tôn kính đối với thần Trời, các vị thần bảo trợ và những người có công khai bản, lập mường. Đồng thời, lễ hội phản ánh khát vọng muôn đời của cư dân nông nghiệp về cuộc sống bình yên, mùa màng bội thu, gia súc sinh sôi và bản làng phát triển.
Lễ hội còn là không gian để các bản mường gặp gỡ, giao lưu, củng cố tình đoàn kết và khẳng định ý thức cộng đồng. Những nghi lễ chung, lễ vật chung và hoạt động hội hè chung tạo nên mối liên kết giữa các nhóm cư dân trong cùng một không gian văn hóa. Đây cũng là dịp để người dân trở về với cội nguồn, nhắc nhớ công lao của các thế hệ đi trước và giáo dục truyền thống yêu quê hương, gìn giữ bản sắc dân tộc.
Trong quá trình phát triển, Lễ hội Đền Chín Gian đã trở thành một điểm nhấn văn hóa quan trọng của huyện Quế Phong trước đây và khu vực miền Tây Nghệ An. Việc tổ chức lễ hội góp phần phục hồi nhiều nghi lễ cổ truyền, bảo tồn tiếng nói, trang phục, âm nhạc, nghệ thuật diễn xướng và các phong tục đặc trưng của người Thái. Đồng thời, lễ hội mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa, giúp du khách tìm hiểu đời sống tinh thần phong phú của đồng bào Thái tại vùng núi Nghệ An.
Việc Lễ hội Đền Chín Gian được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2067/QĐ-BVHTTDL ngày 13 tháng 6 năm 2016 là sự ghi nhận quan trọng đối với những giá trị đặc sắc của lễ hội. Đây cũng là cơ sở để địa phương tiếp tục bảo tồn, phục hồi các nghi thức truyền thống, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát huy di sản gắn với phát triển du lịch bền vững.
Ngày nay, Lễ hội Đền Chín Gian không chỉ là một sự kiện tín ngưỡng quan trọng của người Thái ở Quế Phong mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách muốn khám phá văn hóa miền Tây Nghệ An. Tham dự lễ hội, du khách có cơ hội tìm hiểu tín ngưỡng thờ Trời, nghi lễ tế trâu, các làn điệu dân ca, điệu múa, âm nhạc cồng chiêng và không khí sinh hoạt cộng đồng đặc trưng của người Thái. Qua đó, lễ hội góp phần làm phong phú đời sống văn hóa địa phương và giới thiệu những giá trị di sản truyền thống của Nghệ An đến đông đảo công chúng.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Lễ hội Đền Chín Gian
- Loại hình: Lễ hội truyền thống
- Địa điểm: Khu vực Đền Chín Gian, Quế Phong, tỉnh Nghệ An
- Thời gian tổ chức: Ngày 15 tháng 2 âm lịch hằng năm
- Thời lượng: Thường kéo dài khoảng 3 ngày
- Cộng đồng chủ thể: Người Thái ở Quế Phong và các bản mường liên quan
- Đối tượng thờ phụng: Pọ Phà, Náng Xỉ Đà, Tạo Ló Ỳ và các lực lượng thần linh trong tín ngưỡng truyền thống
- Nghi lễ tiêu biểu: Tắm trâu, tế trâu, cúng thần, rước kiệu, cầu mưa, cầu mùa
- Hoạt động văn hóa: Hát lăm, hát khắp, múa xăng khan, nhảy sạp, đánh cồng chiêng và trò chơi dân gian
- Di sản được ghi danh: Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
- Quyết định ghi danh: Số 2067/QĐ-BVHTTDL ngày 13 tháng 6 năm 2016
- Tỉnh: Nghệ An
