Địa điểm Chiến thắng Cấm Dơi: Bản hùng ca giải phóng thung lũng Quế Sơn

Chiến thắng Cấm Dơi là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử đấu tranh cách mạng tại Quảng Nam, gắn liền với chiến dịch tiến công và tiêu diệt hệ thống phòng thủ kiên cố của quân đội Việt Nam Cộng hòa tại khu vực Quế Sơn vào mùa hè năm 1972. Chiến thắng không chỉ làm thay đổi cục diện quân sự tại địa phương mà còn góp phần mở rộng vùng giải phóng, tạo điều kiện để nhân dân trở về quê hương sau nhiều năm sống dưới sự kiểm soát của đối phương.

Cấm Dơi từng là một căn cứ quân sự có vị trí chiến lược quan trọng, được xây dựng thành hệ thống phòng thủ nhiều tầng với hầm ngầm, lô cốt, trận địa pháo và các cứ điểm vòng ngoài. Với lực lượng đông đảo cùng sự yểm trợ của không quân, pháo binh và hải quân Mỹ, nơi đây được xem là một trong những tuyến phòng thủ mạnh tại khu vực Quế Sơn.

Sau quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng và phối hợp tác chiến giữa các đơn vị chủ lực, bộ đội địa phương, pháo binh và lực lượng phòng không, quân ta đã lần lượt đánh chiếm các cứ điểm bảo vệ vòng ngoài, đánh bại những đợt phản kích và tiến công vào trung tâm căn cứ. Đến ngày 19/8/1972, chiến thắng Cấm Dơi – Quế Sơn được xác lập, đánh dấu bước trưởng thành về năng lực tác chiến hiệp đồng binh chủng của lực lượng vũ trang Quân khu 5.

Cấm Dơi trước chiến dịch năm 1972

Theo tư liệu lịch sử, tên gọi Cấm Dơi bắt nguồn từ một khu rừng cấm xưa, nơi có nhiều đàn dơi bay về trú đậu sau những chuyến kiếm ăn ban ngày. Khu vực này nằm gần quận lỵ Quế Sơn và có địa hình thuận lợi để xây dựng một hệ thống phòng thủ quân sự.

Sau khi rút khỏi quận lỵ Hiệp Đức, quân đội Việt Nam Cộng hòa tập trung lực lượng tại Cấm Dơi, xây dựng tuyến phòng thủ mới và thiết lập chi khu quân sự trong thung lũng Quế Sơn. Trên bản đồ quân sự Mỹ, căn cứ này được ghi là “Ross”.

Tận dụng những khối đá lớn và địa hình đồi núi, quân đội đối phương khoét sâu vào lòng đồi để xây dựng hệ thống hầm ngầm, lô cốt, sở chỉ huy và công trình thông tin liên lạc kiên cố. Bao quanh căn cứ trung tâm là mạng lưới cứ điểm bảo vệ, gồm Hòn Chiêng, Bàng Thùng, đồi 579, đồi 700, Đồng Mông, Đá Hàm, Đá Tịnh và Hòn Giang. Trong đó, cứ điểm Hòn Chiêng được ví như “con mắt thần” bảo vệ trung tâm Cấm Dơi.

Lực lượng đồn trú tại khu vực Cấm Dơi – Quế Sơn gồm nhiều đơn vị bộ binh, thiết giáp, pháo binh, biệt động quân và quân địa phương. Các tư liệu mô tả hệ thống phòng thủ này được tăng cường bằng nhiều trận địa pháo xung quanh, lực lượng không quân tại Đà Nẵng và Chu Lai, cùng sự chi viện của pháo hạm Mỹ ngoài khơi.

Nhờ vị trí án ngữ các tuyến đường từ Hiệp Đức và phía tây Quế Sơn xuống đồng bằng, căn cứ Cấm Dơi trở thành bàn đạp cho các hoạt động càn quét, phục kích và lấn chiếm. Sự hiện diện của hệ thống cứ điểm này gây nhiều khó khăn cho lực lượng cách mạng và nhân dân trong khu vực.

Chủ trương tiêu diệt căn cứ Cấm Dơi

Trong chiến dịch hè – thu năm 1972, Khu ủy và Bộ Tư lệnh Quân khu 5 xác định nhiệm vụ tiêu diệt căn cứ Cấm Dơi là một mục tiêu quan trọng. Việc phá vỡ tuyến phòng thủ này nhằm mở rộng vùng giải phóng ở Quế Sơn, tạo hành lang hoạt động thuận lợi và buộc lực lượng đối phương phải phân tán sức mạnh, qua đó góp phần chia sẻ áp lực với chiến trường Trị – Thiên.

Chiến dịch được chuẩn bị công phu về tổ chức lực lượng, tư tưởng, hậu cần, kỹ thuật và phương án tác chiến. Sư đoàn 711 giữ vai trò quan trọng trong tổ chức tiến công, phối hợp với các đơn vị bộ binh, pháo binh, đặc công và lực lượng địa phương.

Kế hoạch tác chiến được triển khai theo ba giai đoạn chính:

• Tiêu diệt các cứ điểm bảo vệ vòng ngoài của căn cứ Cấm Dơi.
• Đánh bại các đợt phản kích nhằm tái chiếm những vị trí đã mất.
• Tiến công tiêu diệt khu trung tâm căn cứ Cấm Dơi cùng chi khu quân sự và quận lỵ Quế Sơn.

Bên cạnh lực lượng bộ binh, các đơn vị pháo binh và phòng không được bố trí để yểm trợ đội hình tiến công, bảo vệ trận địa và hạn chế khả năng can thiệp của không quân đối phương.

Đánh chiếm các cứ điểm vòng ngoài

Đêm 22, rạng sáng ngày 23/7/1972, quân ta mở màn chiến dịch bằng các đợt tiến công vào hệ thống cứ điểm bảo vệ vòng ngoài của Cấm Dơi.

Theo tư liệu, khoảng 5 giờ 10 phút ngày 23/7, Trung đoàn 31 nổ súng tiến công Bàng Thùng. Tiếp đó, Trung đoàn 38 đánh vào cao điểm Hòn Chiêng, trong khi Trung đoàn 9 tiến công các vị trí Đồng Mông – Đá Hàm.

Các mũi tiến công đồng loạt khiến khu vực chiến sự chìm trong khói lửa. Bị tiến công bất ngờ, lực lượng đối phương tại một số cứ điểm rơi vào tình trạng bị động, chống trả quyết liệt nhưng không thể giữ vững toàn bộ hệ thống phòng ngự.

Sau khoảng 30 phút chiến đấu, Trung đoàn 38 làm chủ cứ điểm Hòn Chiêng. Đến 7 giờ 15 phút cùng ngày, Trung đoàn 9 tiếp tục đánh chiếm các chốt tại Đồng Mông – Đá Hàm.

Riêng tại Bàng Thùng, lực lượng phòng thủ chống trả mạnh mẽ, đồng thời được máy bay và pháo binh yểm trợ. Cuộc chiến kéo dài đến ngày 25/7/1972. Với sự hỗ trợ hỏa lực của pháo binh, quân ta cuối cùng tiêu diệt lực lượng phòng thủ tại đây, làm chủ cứ điểm.

Chỉ trong những ngày đầu chiến dịch, các vị trí quan trọng bảo vệ vòng ngoài của căn cứ Cấm Dơi lần lượt bị đánh chiếm. Tuyến phòng thủ bên ngoài suy yếu khiến căn cứ trung tâm đứng trước nguy cơ bị cô lập.

Đánh bại các đợt phản kích tái chiếm

Việc mất các cứ điểm vòng ngoài buộc đối phương phải điều lực lượng từ Trung đoàn 5, Sư đoàn 2 bộ binh, tổ chức phản kích nhằm giành lại những vị trí đã mất và bảo vệ căn cứ Cấm Dơi.

Các trận đánh diễn ra quyết liệt. Đối phương huy động máy bay trinh sát, máy bay cường kích, pháo binh mặt đất và pháo hạm ngoài biển để đánh phá đội hình quân ta. Theo tư liệu, máy bay ném bom chiến lược B-52 cũng được sử dụng nhằm gây tổn thất cho lực lượng tiến công.

Trong hoàn cảnh đó, các đơn vị pháo cao xạ 37 mm và súng máy phòng không 12,7 mm phối hợp bảo vệ đội hình bộ binh, trận địa pháo và các cứ điểm vừa chiếm được. Đặc biệt, lực lượng phòng không tại khu vực Hòn Chiêng góp phần ngăn chặn những đợt tiến công bằng đường không và hỗ trợ giữ vững trận địa.

Tư liệu ghi nhận trong quá trình chiến đấu, trận địa của Đại đội 11 thuộc Tiểu đoàn Pháo cao xạ 44 bị máy bay cường kích A-4 của Hải quân Mỹ đánh phá, gây thương vong nặng nề. Chính trị viên đại đội Lê Tuấn Trang và y tá đại đội Hồ Xuân Nghị bị thương rồi hy sinh do vết thương quá nặng, dù đã được cấp cứu.

Các đơn vị thuộc Sư đoàn 711 tiếp tục chiến đấu, giữ vững Hòn Chiêng, Đồng Mông – Đá Hàm và Bàng Thùng, đồng thời đánh bại nỗ lực tái chiếm của đối phương. Sau gần nửa tháng giằng co, hệ thống cứ điểm vòng ngoài vẫn nằm trong tay quân ta, tạo điều kiện cho giai đoạn tiến công quyết định.

Tổng tiến công và giải phóng Cấm Dơi – Quế Sơn

Ngày 18/8/1972, quân ta mở đợt tiến công quyết định vào căn cứ Cấm Dơi. Hỏa lực pháo binh mặt đất 130 mm, tên lửa B-72, súng cối 120 mm, súng không giật DKZ 75 mm và nhiều loại vũ khí khác được sử dụng để đánh phá các công trình phòng thủ.

Các mũi tiến công của Sư đoàn 711 áp sát căn cứ, phá hàng rào và mở đường cho bộ binh tiến vào. Đối phương liên tục huy động máy bay cường kích A-37 và máy bay ném bom B-52 để đánh phá đội hình tiến công, tìm cách cứu vãn tình thế.

Sáng ngày 19/8/1972, cuộc tiến công vào khu trung tâm căn cứ diễn ra đặc biệt quyết liệt. Pháo binh tập trung hỏa lực vào các mục tiêu kiên cố, trong khi lực lượng phòng không phối hợp đánh trả máy bay đối phương. Theo tư liệu, các trận địa phòng không của Sư đoàn 711 đã bắn cháy hai máy bay cường kích A-37 trong quá trình chiến đấu.

Dưới sức ép liên tục, các trận địa pháo, bãi đỗ trực thăng, lô cốt, hầm ngầm và sở chỉ huy của đối phương lần lượt bị tiêu diệt. Bộ binh nhanh chóng tiến lên, sử dụng súng B40, B41 đánh chiếm các ổ đề kháng còn lại.

Đến 15 giờ ngày 19/8/1972, cờ chiến thắng tung bay trên sở chỉ huy căn cứ Cấm Dơi và quận lỵ Quế Sơn. Một tư liệu khác ghi nhận trận đánh kết thúc vào 18 giờ cùng ngày. Hai mốc thời gian này phản ánh những cách ghi khác nhau về thời điểm hoàn tất chiến dịch.

Chiến thắng Cấm Dơi – Quế Sơn đã phá vỡ một hệ thống phòng thủ quan trọng, làm thay đổi cục diện chiến trường tại địa phương và tạo điều kiện để nhân dân ở các ấp chiến lược, khu dồn trở về quê cũ sinh sống.

Ý nghĩa lịch sử của Chiến thắng Cấm Dơi

Chiến thắng Cấm Dơi – Quế Sơn là dấu mốc thể hiện sự trưởng thành của lực lượng vũ trang Quân khu 5 trong tổ chức chiến dịch tiến công một căn cứ phòng thủ kiên cố, có lực lượng đông đảo và được yểm trợ bằng hỏa lực mạnh.

Chiến dịch cho thấy vai trò của việc phối hợp giữa bộ binh, pháo binh, phòng không và lực lượng địa phương. Việc lần lượt tiêu diệt các cứ điểm vòng ngoài, đánh bại phản kích rồi tiến công trung tâm đã thể hiện cách tổ chức tác chiến theo nhiều giai đoạn, nhằm làm suy yếu hệ thống phòng thủ trước khi tung lực lượng đánh trận quyết định.

Chiến thắng còn có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống nhân dân Quế Sơn. Theo tư liệu, hơn một vạn người dân trong huyện được trở về quê hương sau nhiều năm sống trong các khu vực bị kiểm soát và dồn dân. Việc mở rộng vùng giải phóng góp phần khôi phục đời sống địa phương và củng cố thế trận cách mạng tại khu vực.

Trên phạm vi rộng hơn, chiến thắng góp phần làm suy yếu từng bước chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh” của Mỹ, đồng thời tạo thêm điều kiện thuận lợi cho hoạt động quân sự của lực lượng cách mạng trên chiến trường miền Trung.

Tượng đài Chiến thắng Cấm Dơi

Sau ngày giải phóng, tượng đài kỷ niệm Chiến thắng Cấm Dơi được xây dựng để tưởng nhớ những người đã chiến đấu và hy sinh trong chiến dịch.

Tượng đài thể hiện hình ảnh một chiến sĩ quân giải phóng đội mũ tai bèo đứng sát cánh cùng một nữ du kích. Cả hai cùng hướng về phía trước và nâng một em bé lên cao, gợi lên hình ảnh chiến đấu vì sự sống, tự do và tương lai của nhân dân. Phía sau là nếp chéo của dù bay, tạo hình như đôi cánh.

Theo tư liệu được cung cấp, tượng cao khoảng 7 m, đặt trên bệ cao 9 m trên đỉnh đồi Cấm Dơi. Công trình là dấu ấn tưởng niệm chiến thắng, đồng thời nhắc nhớ về sự hy sinh của cán bộ, chiến sĩ và sự đóng góp của nhân dân địa phương trong cuộc đấu tranh giải phóng quê hương.

Giá trị di tích trong công tác bảo tồn lịch sử

Địa điểm Chiến thắng Cấm Dơi là một phần trong hệ thống di tích lịch sử cách mạng của vùng đất Quảng Nam xưa, gắn với chiến dịch quân sự có ý nghĩa quan trọng trong năm 1972.

Di tích giúp lưu giữ ký ức về một căn cứ phòng thủ chiến lược, quá trình chuẩn bị và tổ chức chiến dịch, sự phối hợp giữa các lực lượng vũ trang và những hy sinh của người tham gia chiến đấu. Đây cũng là địa chỉ có ý nghĩa trong hoạt động giáo dục truyền thống, giúp thế hệ trẻ tìm hiểu sâu hơn về lịch sử đấu tranh của quê hương và những đóng góp của nhân dân Quế Sơn.

Việc bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị di tích không chỉ góp phần gìn giữ ký ức chiến tranh mà còn nhấn mạnh giá trị của hòa bình, sự đoàn kết và khát vọng sống trong độc lập, tự do.

Thông tin nhanh