Văn bia Phố Hiến

Ngày 5/11/2026, Văn bia Phố Hiến tại tỉnh Hưng Yên chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương, thuộc Chương trình Ký ức thế giới. Sự kiện đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hành trình bảo tồn 41 văn bia cổ, những tư liệu quý giá phản ánh lịch sử hình thành, phát triển và thời kỳ hưng thịnh của một trong những thương cảng quốc tế nổi tiếng của Việt Nam.

Có niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX, hệ thống Văn bia Phố Hiến không chỉ lưu giữ những ghi chép về lịch sử, thương mại và đời sống xã hội mà còn thể hiện sự giao lưu văn hóa giữa người Việt với nhiều cộng đồng cư dân đến từ các quốc gia khác.

Đây là những chứng tích đặc biệt về một Phố Hiến từng được biết đến qua câu nói “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến”, nơi hoạt động giao thương và đời sống văn hóa phát triển sôi động trong lịch sử.

Văn bia Phố Hiến chính thức được UNESCO ghi danh năm 2026

Ngày 5/11/2026, tại Kỳ họp toàn thể lần thứ 11 của Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP), diễn ra tại Jakarta, Indonesia, hồ sơ “Văn bia Phố Hiến” của tỉnh Hưng Yên đã chính thức được thông qua và ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực.

Cùng được ghi danh trong đợt này còn có Ma nhai trên núi Non Nước của tỉnh Ninh Bình, nơi lưu giữ 43 văn khắc cổ trên các vách đá Dục Thúy Sơn.

Hai di sản được đánh giá đáp ứng các tiêu chí về tính xác thực, tính toàn vẹn, tính độc bản, tầm quan trọng trong khu vực và khả năng bảo tồn, quản lý, tiếp cận lâu dài.

Với hai hồ sơ được thông qua, Việt Nam hiện có 13 di sản tư liệu được ghi danh trong Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO, gồm 4 di sản tư liệu cấp thế giới và 9 di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Đây cũng là di sản tư liệu đầu tiên của tỉnh Hưng Yên được ghi danh ở cấp khu vực, góp phần khẳng định những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của vùng đất Phố Hiến.

41 văn bia cổ lưu giữ lịch sử Phố Hiến

Hệ thống Văn bia Phố Hiến gồm 41 văn bia đá khắc chữ Hán và chữ Nôm, có niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX, hiện được lưu giữ tại nhiều di tích thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên.

Khác với các nguồn sử liệu được biên soạn hoặc sao chép qua nhiều thời kỳ, các văn bia là những tư liệu gốc được tạo tác trong chính bối cảnh lịch sử mà chúng phản ánh.

Nội dung văn bia khá phong phú, ghi lại việc xây dựng, trùng tu các công trình tôn giáo, hoạt động của các phường hội, sự đóng góp của cộng đồng cư dân và những thay đổi trong đời sống kinh tế, xã hội.

Một số văn bia ca ngợi hiền tài, ghi chép công đức, phản ánh sinh hoạt tín ngưỡng hoặc những quy ước trong cộng đồng.

Đặc biệt, các văn khắc còn lưu giữ những thông tin liên quan đến hoạt động thương mại và quá trình hình thành các khu dân cư, phường thị ở Phố Hiến.

Những ghi chép tưởng chừng giản dị ấy lại có ý nghĩa quan trọng đối với nghiên cứu lịch sử. Qua đó, các nhà khoa học có thể tìm hiểu cách thức một đô thị cảng phát triển, tổ chức đời sống cộng đồng và kết nối với các trung tâm thương mại trong nước cũng như quốc tế.

Những trang sử đá về thương cảng quốc tế Phố Hiến

Phố Hiến bắt đầu hình thành và phát triển từ thế kỷ XVI, đạt đến thời kỳ cực thịnh trong thế kỷ XVII.

Trong giai đoạn này, Phố Hiến trở thành một trung tâm thương mại và văn hóa quan trọng của Đàng Ngoài, đồng thời tham gia mạng lưới giao thương với nhiều khu vực ở châu Á.

Nơi đây từng thu hút các thương nhân người Hoa, người Nhật cùng những cộng đồng buôn bán khác. Từ nửa cuối thế kỷ XVII, Phố Hiến còn ghi nhận sự hiện diện của thương nhân Hà Lan, Bồ Đào Nha và Anh.

Sự phát triển thương mại đã thúc đẩy quá trình hình thành các phường thị, cơ sở tôn giáo, hội quán và những cộng đồng cư dân mang bản sắc văn hóa khác nhau.

Chính trong không gian đô thị đặc biệt ấy, nhiều văn bia đã được tạo lập và lưu giữ cho đến ngày nay.

Hệ thống Văn bia Phố Hiến vì thế không chỉ ghi lại lịch sử một địa phương mà còn cung cấp những bằng chứng về quá trình hội nhập thương mại và giao lưu văn hóa của Việt Nam với thế giới từ nhiều thế kỷ trước.

Văn bia chùa Hiến: Chứng tích thương mại từ năm 1625

Trong số các tư liệu tiêu biểu của hệ thống Văn bia Phố Hiến, những văn bia tại chùa Hiến có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu lịch sử thương cảng.

Đáng chú ý là văn bia “Thiên Ứng Tự” được khắc vào năm Vĩnh Tộ thứ 7 (1625).

Nội dung văn bia cung cấp những cứ liệu cho thấy hoạt động thương mại tại Phố Hiến đã phát triển trước thời điểm các thương điếm phương Tây, đặc biệt là thương điếm Hà Lan, xuất hiện tại đây.

Điều này góp phần làm rõ một đặc điểm quan trọng trong lịch sử Phố Hiến: hoạt động kinh tế hàng hóa và giao thương đã có nền tảng phát triển từ trước khi thương nhân châu Âu tham gia mạnh mẽ vào mạng lưới buôn bán trong khu vực.

Bên cạnh đó, văn bia “Thiên Ứng Tự Bi”, có niên đại năm 1709, cũng cung cấp thêm thông tin về đời sống tín ngưỡng và sự đóng góp của cộng đồng cư dân đối với các công trình tôn giáo.

Những tư liệu này giúp các nhà nghiên cứu có thêm căn cứ để tái hiện quá trình hình thành và phát triển của thương cảng Phố Hiến trong lịch sử.

Văn bia chùa Chuông và ký ức về đô thị Phố Hiến

Chùa Chuông, còn gọi là Kim Chung Tự, là một trong những di tích nổi tiếng thuộc quần thể Phố Hiến.

Tại đây lưu giữ văn bia “Kim Chung tự thạch bi ký”, được dựng năm 1711 dưới triều vua Lê Dụ Tông.

Đây là một trong những văn bia có giá trị đặc biệt bởi nội dung phản ánh cảnh quan, sinh hoạt xã hội và quá trình phát triển của Phố Hiến trong thời kỳ hưng thịnh.

Mặt sau văn bia có nội dung mang tên “Nhân Dục xã cổ tích truyện”, ghi lại những thông tin liên quan đến lịch sử hình thành khu vực và sự tồn tại của nhiều đơn vị phường, thị.

Những ghi chép này góp phần làm sáng tỏ diện mạo của một đô thị thương mại có tổ chức, với hệ thống đường giao thông, khu dân cư và các hoạt động kinh tế, văn hóa phong phú.

Không chỉ có giá trị về nội dung, văn bia còn thể hiện kỹ thuật chạm khắc đá và nghệ thuật thư pháp truyền thống, góp phần phản ánh trình độ mỹ thuật của người Việt trong lịch sử.

Văn bia Văn Miếu Xích Đằng và truyền thống hiếu học

Bên cạnh các văn bia phản ánh hoạt động thương mại, hệ thống di sản Phố Hiến còn lưu giữ những tư liệu quan trọng về truyền thống khoa bảng.

Tại Văn Miếu Xích Đằng có chín tấm bia đá ghi danh các vị đỗ đại khoa của vùng đất Hưng Yên qua nhiều triều đại.

Các văn bia này góp phần lưu giữ thông tin về thân thế, sự nghiệp và thành tựu khoa bảng của nhiều thế hệ trí thức.

Chúng cho thấy Phố Hiến không chỉ là một trung tâm giao thương sầm uất mà còn là vùng đất có truyền thống học tập và phát triển văn hóa lâu đời.

Sự hiện diện của các văn bia khoa bảng cùng những văn khắc tại đình, đền, chùa tạo nên một hệ thống di sản tư liệu đa dạng, phản ánh nhiều mặt của đời sống xã hội.

Giá trị giao lưu và tiếp biến văn hóa Đông – Tây

Một trong những giá trị nổi bật của Văn bia Phố Hiến là khả năng phản ánh quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa các cộng đồng cư dân.

Trong thời kỳ phát triển của thương cảng, Phố Hiến là nơi người Việt cùng các cộng đồng thương nhân nước ngoài sinh sống, giao thương và tham gia các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng.

Quá trình tiếp xúc lâu dài ấy đã góp phần tạo nên diện mạo riêng của đô thị Phố Hiến.

Thông qua nội dung văn bia, các nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu sự đóng góp của cộng đồng người Việt và người Hoa trong việc xây dựng, trùng tu các công trình tín ngưỡng, duy trì hoạt động phường hội và tổ chức đời sống cộng đồng.

Đáng chú ý, một số văn bia còn ghi nhận sự tham gia và đóng góp của phụ nữ trong các hoạt động tôn giáo, xã hội.

Những nội dung này cung cấp nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu cấu trúc xã hội, vai trò của các cộng đồng dân cư và mối quan hệ văn hóa trong một thương cảng quốc tế thời trung đại.

Tính nguyên gốc và giá trị độc bản của Văn bia Phố Hiến

Giá trị của 41 văn bia không chỉ nằm ở những thông tin lịch sử được ghi chép mà còn ở tính nguyên gốc của từng tư liệu.

Phần lớn các văn bia vẫn được lưu giữ tại những di tích gắn liền với quá trình tạo lập và sử dụng ban đầu.

Nhiều văn bia còn tương đối nguyên vẹn, với hoa văn và văn tự có thể nhận diện, phục vụ công tác khảo cứu, phiên âm và dịch nghĩa.

Đây là những nguồn sử liệu trực tiếp, giúp các nhà khoa học đối chiếu với thư tịch cổ và các tư liệu lịch sử khác.

Việc UNESCO ghi danh Văn bia Phố Hiến là sự ghi nhận đối với giá trị xác thực, tính độc bản và ý nghĩa khu vực của hệ thống di sản tư liệu này.

Đồng thời, sự kiện cũng góp phần khẳng định vai trò của các văn khắc cổ trong việc lưu giữ ký ức lịch sử và làm sáng tỏ những quá trình giao lưu kinh tế, văn hóa tại châu Á.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản sau khi được UNESCO ghi danh

Dù đã tồn tại qua nhiều thế kỷ, các văn bia cổ vẫn chịu ảnh hưởng của thời tiết, độ ẩm, quá trình phong hóa và những tác động từ môi trường xung quanh.

Việc bảo tồn vì thế cần được thực hiện một cách thận trọng, ưu tiên gìn giữ nguyên trạng và hạn chế những can thiệp có thể ảnh hưởng đến bề mặt đá hoặc văn tự.

Bên cạnh công tác bảo quản trực tiếp, việc xây dựng hồ sơ khoa học, chụp ảnh độ phân giải cao, phiên âm, dịch nghĩa và số hóa nội dung văn bia có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Những hoạt động này không chỉ góp phần bảo vệ thông tin gốc mà còn tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu và công chúng tiếp cận di sản thuận lợi hơn.

Đối với hoạt động du lịch văn hóa, việc giới thiệu nội dung các văn bia thông qua bảng thuyết minh, tài liệu đa ngôn ngữ và các hình thức trưng bày phù hợp sẽ giúp du khách hiểu rõ hơn về lịch sử Phố Hiến.

Đặc biệt, công tác phát huy giá trị di sản cần gắn liền với trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo vệ và gìn giữ những tư liệu đã được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Văn bia Phố Hiến: Di sản tư liệu lưu giữ ký ức một thương cảng quốc tế

Ngày nay, sự sầm uất của thương cảng Phố Hiến xưa đã lùi vào lịch sử, nhưng những dấu ấn về một thời kỳ giao thương rực rỡ vẫn hiện diện qua các công trình kiến trúc, di tích và văn bia cổ.

Trong đó, hệ thống 41 văn bia là nguồn tư liệu đặc biệt, giúp tái hiện đời sống kinh tế, văn hóa, tín ngưỡng và sự giao lưu giữa những cộng đồng cư dân từng sinh sống tại vùng đất này.

Mỗi văn bia không chỉ lưu giữ một nội dung riêng mà còn góp phần tạo nên bức tranh lịch sử về sự phát triển của một đô thị cảng có vai trò quan trọng trong mạng lưới thương mại châu Á.

Việc Văn bia Phố Hiến chính thức được UNESCO ghi danh ngày 5/11/2026 là dấu mốc quan trọng đối với di sản văn hóa Hưng Yên và Việt Nam.

Sự ghi nhận này khẳng định giá trị của những nguồn tư liệu nguyên gốc, đồng thời mở ra cơ hội để câu chuyện về thương cảng Phố Hiến được nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu rộng rãi đến bạn bè quốc tế.

Trải qua nhiều thế kỷ, 41 văn bia vẫn là những chứng tích bền bỉ của lịch sử, góp phần lưu giữ ký ức về một Phố Hiến từng kết nối Việt Nam với thế giới.

5/5 - (1)
Di sản tư liệu
Lượt xem: 90
📍 TRAVELIN LOCAL GUIDES

Khám phá cùng người địa phương

Kết nối hướng dẫn viên du lịch tại điểm đến của bạn.

Tìm hướng dẫn viên ↗
TRAVELIN.VN · KHÁM PHÁ VIỆT NAM

Ngày lễ & Sự kiện sắp tới

Khám phá những ngày lễ và nét đẹp văn hóa Việt Nam

Đang cập nhật lịch sự kiện...

Liên hệ truyền thông 0938948549

1 kết quả
Bạn sẽ quan tâm?:
Có thể bạn cũng quan tâm: