Địa đạo Phú An – Phú Xuân: Căn cứ cách mạng bí mật giữa lòng đất Quảng Đà

Địa đạo Phú An – Phú Xuân là di tích lịch sử gắn liền với cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của quân và dân Đại Lộc, Quảng Nam trước đây. Được xây dựng trong giai đoạn 1965–1967, công trình là căn cứ bí mật phục vụ hoạt động chỉ huy, hội họp, trú ẩn và tổ chức chiến đấu của các lực lượng cách mạng trên chiến trường Quảng Đà.

Điều đặc biệt là địa đạo nằm gần các đồn bốt của quân đội Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa, nhưng vẫn được giữ bí mật trong suốt quá trình xây dựng. Được bao bọc bởi sông Thu Bồn, sông Vu Gia cùng những lũy tre làng xanh tốt, nơi đây trở thành địa bàn chiến lược giúp lực lượng cách mạng bám trụ, bảo vệ cơ sở và duy trì hoạt động trong vùng địch kiểm soát.

Di tích hiện thuộc địa bàn xã Phú Thuận, thành phố Đà Nẵng, cách trung tâm thành phố khoảng 35 km về phía tây nam.

Lịch sử hình thành và quá trình xây dựng

Tháng 3/1965, khi quân đội Mỹ mở rộng chiến tranh tại miền Nam Việt Nam, lực lượng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa tại khu vực Đại Lộc đẩy mạnh xây dựng đồn bốt, tổ chức các cuộc càn quét và tìm cách kiểm soát những vùng giải phóng. Hoạt động dồn dân được triển khai nhằm chia cắt mối liên hệ giữa lực lượng cách mạng với nhân dân địa phương.

Trước tình hình đó, Huyện ủy Đại Lộc chỉ đạo khẩn trương củng cố cơ sở, chuẩn bị nơi trú ẩn và xây dựng căn cứ để bộ đội, du kích tiếp tục bám trụ, bảo vệ xóm làng. Theo chỉ đạo của Đặc khu ủy Quảng Đà, nhân dân các thôn Phú An, Phú Xuân cùng lực lượng du kích địa phương bắt tay đào địa đạo. Trong một số thời điểm, Đại đội 32 thuộc Ban An ninh Mặt trận Quảng Đà cũng tham gia xây dựng công trình.

Việc đào địa đạo diễn ra chủ yếu vào ban đêm để tránh bị phát hiện. Nam giới, phụ nữ, thanh thiếu niên trong làng thay phiên nhau đào đất, vận chuyển đất đá và cảnh giới. Đất đào lên được đưa xuống sông hoặc lấp vào hố bom nhằm xóa dấu vết trên mặt đất. Trong khi đó, những người làm nhiệm vụ cảnh giới theo dõi hoạt động của máy bay và pháo binh đối phương để kịp thời báo động.

Theo lời kể của ông Lê Văn Sáu, người trực tiếp tham gia đào địa đạo và từng giữ chức Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Đại Thắng, người dân đóng góp công sức tùy theo khả năng, từ người già đến trẻ nhỏ. Dù nhà cửa có thể bị bom đạn phá hủy, bà con vẫn kiên trì xây dựng công trình phục vụ kháng chiến.

Tinh thần ấy được lưu truyền qua câu ca:

“Nhà tan cửa nát cũng ừ
Đánh thắng giặc Mỹ, cực chừ sướng sau.”

Địa đạo được hoàn thành vào năm 1967. Việc công trình được xây dựng ngay gần các căn cứ quân sự của đối phương mà không bị phát hiện trong suốt quá trình thi công cho thấy tinh thần cảnh giác và khả năng tổ chức bí mật của quân dân địa phương.

Cấu trúc và hệ thống công trình dưới lòng đất

Địa đạo Phú An – Phú Xuân được thiết kế thành một hệ thống đường hầm, ngách nhỏ và giao thông hào liên hoàn, tận dụng địa hình tự nhiên để phục vụ cả việc trú ẩn lẫn tác chiến.

Theo tư liệu giới thiệu di tích, địa đạo có chiều dài khoảng 800 m, trong khi một số lời kể và tài liệu khác đề cập chiều dài gần 2.000 m. Hệ thống gồm 21 ngõ ngách, xuyên qua khu vực nhà dân, bụi cây và những lũy tre làng. Độ rộng của đường hầm thay đổi tùy theo địa hình, địa chất; có nơi sâu khoảng 2 m dưới mặt đất.

Các lỗ thông hơi được bố trí khéo léo ở nhiều vị trí, vừa giúp lưu thông không khí, vừa hạn chế nguy cơ bị đối phương phát hiện. Hệ thống đường hầm kết nối với hai tuyến giao thông hào chạy dọc hai bên, tạo điều kiện cho lực lượng cách mạng quan sát, di chuyển và triển khai chiến đấu khi địch tổ chức càn quét.

Bên trong địa đạo có nhiều loại hầm với chức năng khác nhau, gồm:

• Hầm chỉ huy: phục vụ công tác điều hành và tổ chức hoạt động chiến đấu.
• Hầm hội họp: nơi các cán bộ cách mạng trao đổi tình hình, bàn bạc phương án hoạt động.
• Hầm cấp cứu: phục vụ việc sơ cứu, chăm sóc thương binh và người bị ốm đau.
• Hầm dự trữ hậu cần: nơi cất giữ lương thực và các vật phẩm cần thiết cho hoạt động lâu dài.
• Hầm cá nhân: bố trí dọc các tuyến giao thông hào, hỗ trợ lực lượng tránh pháo kích hoặc đột kích bất ngờ.

Với cấu trúc nhiều nhánh kết nối, hệ thống địa đạo tạo thành mạng lưới phòng thủ và liên lạc dưới lòng đất, giúp lực lượng cách mạng có thể phân tán, cơ động và hỗ trợ lẫn nhau trong những tình huống nguy hiểm.

Căn cứ chỉ huy quan trọng trên chiến trường Quảng Đà

Sau khi hoàn thành, Địa đạo Phú An – Phú Xuân trở thành một trong những căn cứ quan trọng của Đặc khu ủy Quảng Đà. Nơi đây phục vụ việc tiếp nhận cán bộ, lực lượng chủ lực từ miền Bắc bổ sung cho chiến trường, đồng thời là địa điểm làm việc và hội họp của các cơ quan lãnh đạo, chỉ huy cách mạng.

Trong giai đoạn 1965–1972, địa đạo gắn liền với hoạt động của Đặc khu ủy Quảng Đà, Khu ủy Khu V và Mặt trận 44. Khu vực này còn được sử dụng làm sở chỉ huy tiền phương của các đơn vị Quân Giải phóng, phục vụ việc tổ chức các đợt tiến công vào những căn cứ quân sự của đối phương như Đức Dục và An Hòa.

Nhiều cán bộ lãnh đạo, tướng lĩnh từng hoạt động tại chiến trường Quảng Đà đã có thời gian làm việc hoặc trú chân tại địa đạo, trong đó có:

• Võ Chí Công: Bí thư Khu ủy Khu V.
• Chu Huy Mân: Phó Bí thư Khu ủy, Tư lệnh Quân khu.
• Đoàn Khuê: Phó Chính ủy Quân khu.
• Nguyễn Chánh: Tư lệnh Mặt trận 44.
• Giáp Văn Cương: Ủy viên Thường vụ Đặc khu ủy, Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Mặt trận 44.

Nhờ vị trí chiến lược, địa hình thuận lợi và hệ thống công sự được tổ chức chặt chẽ, địa đạo góp phần duy trì hoạt động chỉ huy, bảo đảm lực lượng bám trụ và hỗ trợ các chiến dịch trên chiến trường Khu V, Đặc khu Quảng Đà.

Nhận xét về công trình, ông Phạm Đức Nam, nguyên Chủ tịch UBND cách mạng và Chủ tịch Hội đồng tiền phương tỉnh Quảng Đà, từng bày tỏ sự trân trọng đối với đóng góp của nhân dân Đại Thắng, đồng thời ghi nhận công sức và sự hy sinh của những người đã góp phần xây dựng, bảo vệ căn cứ.

Giá trị lịch sử và công tác bảo tồn

Địa đạo Phú An – Phú Xuân là minh chứng cho tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường và sự sáng tạo của quân dân địa phương trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Công trình không chỉ có giá trị quân sự mà còn thể hiện vai trò quan trọng của nhân dân trong việc xây dựng căn cứ, bảo vệ cán bộ và duy trì hoạt động cách mạng ngay sát khu vực do đối phương kiểm soát.

Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, địa đạo không còn được sử dụng cho mục đích quân sự và dần xuống cấp theo thời gian. Công trình đã trải qua các đợt trùng tu, tôn tạo nhằm gìn giữ những dấu tích còn lại và phát huy giá trị lịch sử.

Di tích được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia, trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ và điểm tham quan dành cho những người muốn tìm hiểu lịch sử đấu tranh của quân dân Quảng Đà.

Ngày nay, Địa đạo Phú An – Phú Xuân góp phần làm phong phú hệ thống di sản lịch sử của thành phố Đà Nẵng, nhắc nhớ về một thời kỳ gian khó nhưng đầy ý chí và lòng quả cảm của người dân miền Trung.

Thông tin nhanh