Bánh dây Bồng Sơn là một món ăn dân dã có nguồn gốc từ vùng Bồng Sơn, Hoài Nhơn, Bình Định. Được làm từ gạo nhưng không giống những món bánh gạo quen thuộc, bánh dây gây ấn tượng bởi những sợi bánh vàng óng, mềm dai, thơm nhẹ và thường được ăn cùng dầu hẹ, đậu phộng rang và nước mắm pha.
Món bánh giản dị này đã gắn bó với đời sống của người dân Bồng Sơn qua nhiều thế hệ, trở thành một hương vị quen thuộc trong ký ức của người địa phương và những người từng có dịp ghé qua vùng đất Hoài Nhơn.
Bánh dây và câu chuyện từ hạt gạo
Để làm bánh dây ngon, người thợ không chỉ cần kỹ thuật mà còn phải có kinh nghiệm trong việc lựa chọn và xử lý gạo.
Gạo dùng làm bánh thường là gạo trắng, hạt đều và đã để qua một thời gian sau thu hoạch. Gạo được ngâm với lượng nước vừa đủ để nước thấm đều vào bên trong hạt. Thời gian ngâm phụ thuộc vào từng loại gạo và kinh nghiệm của người làm bánh.
Sau khi ngâm, gạo được vớt ra, để ráo rồi đem xay thành bột. Trước đây, công đoạn này thường được thực hiện bằng cối xay đá.
Một nguyên liệu đặc biệt góp phần tạo nên màu sắc và hương vị của bánh dây là nước tro bếp. Người làm bánh thường dùng tro từ củi dừa, hòa với nước rồi để lắng, sau đó chắt lấy phần nước trong.
Khi xay gạo, nước tro được thêm vào bột. Nhờ đó, bánh sau khi hấp có màu vàng óng, vị hơi mằn mặn và độ dai đặc trưng.
Những sợi bánh được làm hoàn toàn thủ công
Bột gạo sau khi xay được cho vào chảo và khuấy đều trên lửa nhỏ. Khi bột đặc lại, người thợ lấy bột ra, dùng con lăn gỗ cán nhiều lần cho đến khi đạt độ mỏng và mịn thích hợp.
Bột sau đó được cuộn lại, đưa vào khuôn ép để tạo thành những sợi bánh nhỏ. Người thợ vừa ép vừa di chuyển vỉ theo vòng tròn để các sợi bánh rơi đều xuống mặt vỉ.
Những vỉ bánh sau khi tạo hình được xếp thành từng chồng và đưa vào hấp chín.
Toàn bộ quá trình đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm. Chỉ cần thay đổi lượng nước, thời gian ngâm gạo, độ đặc của bột hoặc nhiệt độ khi hấp, chất lượng bánh cũng có thể thay đổi.
Bởi vậy, nghề làm bánh dây không chỉ là câu chuyện của công thức mà còn là kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Cách thưởng thức bánh dây Bồng Sơn
Bánh dây thường được thưởng thức theo cách khá đơn giản.
Những sợi bánh sau khi hấp chín được cho ra đĩa, phết một lớp dầu hẹ rồi rắc thêm đậu phộng rang giã nhỏ. Đi cùng là chén nước mắm pha với đường, ớt và tỏi.
Khi ăn, vị dai của bánh hòa cùng vị béo của đậu phộng, mùi thơm của dầu hẹ và vị đậm đà, cay nhẹ của nước mắm.
Một số người còn ăn bánh dây cùng rau sống và bánh tráng gạo nướng giòn. Sự kết hợp giữa bánh mềm dai, rau tươi và bánh tráng giòn tạo nên một cách thưởng thức mộc mạc nhưng thú vị.
Bánh dây không phải món ăn cầu kỳ. Người Bồng Sơn thường xem đây là món ăn chơi, ăn nhẹ hoặc dùng trong những buổi gặp gỡ, trò chuyện.
Nghề bánh dây truyền qua nhiều thế hệ
Ở Bồng Sơn, nghề làm bánh dây từng được duy trì trong nhiều gia đình qua ba, bốn thế hệ. Những người thợ lớn tuổi vẫn lưu giữ cách chọn gạo, ngâm gạo, pha nước tro, xử lý bột và ép bánh theo phương pháp truyền thống.
Trong quá trình tìm hiểu nghề, nhiều người làm bánh cho biết bánh dây từng là kế sinh nhai của gia đình qua những giai đoạn khó khăn. Nghề không chỉ giúp tạo thu nhập mà còn được truyền lại cho con cháu như một phần sinh kế và ký ức của gia đình.
Ngày nay, các hộ làm bánh dây vẫn chủ yếu tập trung ở khu vực Bồng Sơn. Một số cơ sở có sản phẩm được đưa đến các địa phương khác như Nha Trang, Gia Lai và Thành phố Hồ Chí Minh.
Tuy nhiên, phần lớn công đoạn vẫn được thực hiện thủ công nên quy mô sản xuất chưa lớn.
Giữ hương vị bánh dây Bồng Sơn
Trong quá trình phát triển các sản phẩm đặc trưng địa phương, bánh dây được xem là một món ăn có giá trị về cả ẩm thực và văn hóa.
Việc cải thiện điều kiện sản xuất, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường có thể giúp bánh dây tiếp cận nhiều thực khách hơn. Tuy vậy, với một món ăn truyền thống, việc giữ được cách chế biến và hương vị đặc trưng vẫn là điều quan trọng.
Từ một loại gạo quen thuộc, người Bồng Sơn đã tạo nên những sợi bánh vàng óng với cách thưởng thức rất riêng. Không cầu kỳ về nguyên liệu, không phức tạp trong cách ăn, bánh dây lại lưu giữ được hương vị của một vùng quê.
Bánh dây Bồng Sơn vì thế không chỉ là một món ăn địa phương, mà còn là một phần ký ức ẩm thực của Hoài Nhơn.
Nếu có dịp đến Bồng Sơn, thưởng thức một đĩa bánh dây với dầu hẹ, đậu phộng rang và nước mắm pha cũng là một cách để cảm nhận nét bình dị trong văn hóa ẩm thực của vùng đất Bình Định.
