Quần đảo Cát Bà thuộc Đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng, nằm trong vùng biển phía Đông Bắc Việt Nam, gồm hai hợp phần là Quần đảo Cát Bà với 366 hòn đảo và Quần đảo Long Châu với 22 hòn đảo. Toàn khu vực có tổng diện tích khoảng 33.670 ha, trong đó 13.478 ha là đất tự nhiên và 20.192 ha mặt biển. Đây là không gian hội tụ nhiều giá trị về địa chất, địa mạo, sinh thái, đa dạng sinh học, khảo cổ, lịch sử và văn hóa biển đảo.
Quần đảo Cát Bà được hình thành qua lịch sử phát triển địa chất lâu dài, tạo nên một cảnh quan đặc trưng với núi đá vôi, đảo đá, thung lũng, hang động, bãi cát, rừng tự nhiên và vùng biển ven đảo. Hệ thống địa hình này cùng với sự giao thoa giữa môi trường rừng, đất ngập nước và biển đã tạo điều kiện hình thành nhiều hệ sinh thái có giá trị.
Đặc biệt, Cát Bà là một trong những khu vực có mức độ đa dạng sinh học cao, với khoảng 3.860 loài động, thực vật trên cạn và dưới biển. Trong số đó có 130 loài quý hiếm được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam và thế giới, 76 loài nằm trong danh mục các loài quý hiếm của IUCN và 21 loài đặc hữu. Nổi bật nhất là Voọc đầu trắng Cát Bà (Trachypithecus poliocephalus), một loài linh trưởng đặc hữu của quần đảo. Cát Bà là nơi sinh trưởng duy nhất được biết đến của loài này và số lượng cá thể ngoài tự nhiên hiện còn rất ít. Nhiều loài động, thực vật khác tại quần đảo cũng nằm trong các nhóm có nguy cơ tuyệt chủng cao theo phân loại của IUCN.
Với những giá trị nổi bật về cảnh quan, địa chất, địa mạo và hệ sinh thái, Quần đảo Cát Bà cùng Vịnh Hạ Long được UNESCO ghi danh là Di sản thiên nhiên thế giới, tạo nên một không gian di sản biển đảo có giá trị đặc biệt của Việt Nam. Việc được UNESCO công nhận góp phần khẳng định giá trị quốc tế của cảnh quan karst biển, hệ sinh thái và đa dạng sinh học tại khu vực, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác bảo tồn và phát triển du lịch bền vững.
Giữa Vịnh Bắc Bộ, Cát Bà hiện là điểm đến có nhiều loại hình trải nghiệm gắn với thiên nhiên. Du khách có thể chèo kayak khám phá Vịnh Lan Hạ, đi thuyền giữa các đảo đá, trekking trong rừng, tìm hiểu Làng du lịch sinh thái Việt Hải, tham quan Hang Quân Y, khám phá Động Trung Trang và trải nghiệm đời sống biển đảo tại các khu dân cư ven vịnh. Sự kết hợp giữa cảnh quan rừng và biển tạo nên một không gian du lịch đa dạng, trong đó các hoạt động trải nghiệm thiên nhiên ngày càng được chú trọng.
Cát Bà cũng có đời sống ẩm thực gắn với nguồn lợi biển và các sản vật địa phương. Hải sản là một phần quan trọng trong văn hóa ẩm thực của đảo, bên cạnh những sản phẩm được biết đến như nước mắm Cát Hải và mật ong rừng Vườn Quốc gia Cát Bà. Sự phát triển của du lịch trong những năm qua đã tạo thêm việc làm và nguồn thu nhập cho người dân, đồng thời thúc đẩy đầu tư vào hệ thống giao thông, cơ sở lưu trú và hạ tầng phục vụ cộng đồng.
Sự thay đổi này có thể nhận thấy rõ tại các khu vực dân cư ven biển như bến Cái Bèo. Khi hoạt động du lịch phát triển, người dân có thêm những sinh kế gắn với dịch vụ, vận tải, lưu trú, ăn uống và các hoạt động phục vụ du khách. Hạ tầng địa phương cũng từng bước được cải thiện. Tuy nhiên, sự phát triển du lịch tại một khu vực có giá trị sinh thái cao đồng thời đòi hỏi việc kiểm soát xây dựng, sử dụng tài nguyên và tổ chức hoạt động du lịch phải gắn với mục tiêu bảo tồn lâu dài.
Hang động, đảo đá và cảnh quan tự nhiên
Một trong những giá trị nổi bật của Quần đảo Cát Bà là hệ thống hang động, đảo đá và bãi cát được hình thành trong quá trình địa chất lâu dài. Các dạng địa hình này không chỉ tạo nên cảnh quan đặc trưng mà còn chứa đựng những giá trị khoa học và sinh thái đáng chú ý.
Động Trung Trang là một trong những hang động tiêu biểu trên đảo Cát Bà. Hang nằm trong một thung lũng rộng khoảng 300 ha, có chiều dài khoảng 300 m và xuyên qua núi. Bên trong động có nhiều nhũ đá với hình dạng tự nhiên đa dạng. Khu vực xung quanh còn có rừng kim giao mọc tự nhiên, tạo nên một không gian kết hợp giữa hệ sinh thái rừng và địa hình karst.
Động Đá Hoa thuộc khu vực Gia Luận ở phía Bắc đảo Cát Bà. Động có chiều cao khoảng 10 m, nơi rộng nhất khoảng 25 m, bên trong có nhiều thạch nhũ và một hồ nước nhỏ. Khi ánh sáng chiếu qua các khoảng mở, mặt nước và thạch nhũ tạo nên những biến đổi về không gian và ánh sáng đặc trưng của hang động.
Động Quả Vàng được phát hiện vào tháng 12/2009, nằm trong vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới và Vườn Quốc gia Cát Bà. Đây là một hang động còn giữ được trạng thái nguyên sơ, ít chịu tác động của con người. Giá trị của động không chỉ nằm ở các cấu trúc tự nhiên bên trong mà còn ở mối liên hệ với hệ sinh thái xung quanh.
Động Thiên Long nằm bên một hồ lớn, có đường dẫn lên đỉnh, xuống lòng hang và nhiều ngách nhỏ. Trong động có một khối thạch nhũ nhỏ luôn có nước chảy quanh năm. Trong khi đó, Động Hiền Hào vẫn giữ được nhiều nét tự nhiên với các khối thạch nhũ còn tương đối nguyên vẹn.
Hệ thống đảo ven Cát Bà cũng tạo nên nhiều cảnh quan đặc trưng. Đảo Cát Dứa, còn gọi là đảo Khỉ, nằm cách thị trấn Cát Bà khoảng 2 km. Trên đảo có khoảng 20 con khỉ được đưa về và một bãi tắm dài khoảng 1 km. Đây là một trong những điểm thường được kết hợp trong các tuyến tham quan Vịnh Lan Hạ.
Đảo Ba Trái Đào nằm gần đảo Cát Bà, gồm ba ngọn núi nhỏ liền kề, cao khoảng 23 m. Hình dáng ba ngọn núi tạo liên tưởng đến ba trái đào nằm giữa vùng biển. Khu vực này có cảnh quan tương đối kín và thường được du khách khám phá bằng thuyền hoặc các phương tiện nhỏ khi điều kiện thời tiết thuận lợi.
Theo phân tích ảnh vệ tinh, Quần đảo Cát Bà có khoảng 26 bãi cát, tập trung chủ yếu ở khu vực phía Đông Nam đảo. Các bãi cát có hình thế kéo dài từ chân núi ra biển. Một số bãi đã được sử dụng làm điểm tắm như Cát Cò 1, Cát Cò 2 và Cát Dứa, trong khi nhiều bãi khác vẫn giữ được trạng thái tự nhiên, ít có dấu chân con người và là nơi sinh sống của các loài động vật ven đảo.
Sự đa dạng của núi đá, rừng, hang động, bãi cát và mặt biển tạo nên một cảnh quan liên tục giữa đất liền và đại dương. Đây cũng là cơ sở quan trọng để Cát Bà phát triển các loại hình du lịch trải nghiệm thiên nhiên, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo vệ hệ sinh thái trong quá trình khai thác du lịch.
Di tích khảo cổ, lịch sử và Quần đảo Long Châu
Bên cạnh giá trị tự nhiên, Quần đảo Cát Bà còn lưu giữ hệ thống di tích khảo cổ và lịch sử phản ánh quá trình cư trú lâu dài của con người trên vùng biển đảo phía Bắc Việt Nam.
Di chỉ Cái Bèo thuộc thị trấn Cát Bà, nằm trên một bãi cát rộng khoảng 18.000 m², thoải dần về phía biển và cao trung bình khoảng 4 m so với mực nước biển. Di chỉ được nhà khảo cổ người Pháp M. Colani phát hiện lần đầu vào năm 1938. Sau đó, các nhà khoa học Việt Nam tiếp tục tiến hành khai quật vào các năm 1973, 1981, 1986 và 2006.
Kết quả khai quật cho thấy Cái Bèo là một di chỉ có quy mô lớn, tầng văn hóa dày và hệ thống di vật phong phú về loại hình cũng như số lượng. Các phát hiện tại đây có niên đại thuộc thời đại Đá mới ở Việt Nam, góp phần cung cấp tư liệu quan trọng về quá trình cư trú, khai thác nguồn lợi biển và thích nghi với môi trường đảo của cư dân cổ.
Tại thị trấn Cát Bà còn có Di tích nơi Bác Hồ về thăm làng cá, gắn với chuyến thăm của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào mùa xuân năm 1959. Ngày 30/3/1959, Bác đến thăm làng cá Cát Bà và nói chuyện với nhân dân trên đảo tại sân Xí nghiệp đánh cá Cát Bà. Ngày nay, tại khu vực trung tâm gần bến tàu có một bia đá nguyên khối ghi dấu sự kiện với dòng chữ: “Nơi đây, ngày 30/3/1959, Bác Hồ về thăm làng cá Cát Bà”.
Di chỉ Cát Đồn thuộc xã Xuân Đám, nằm tại khu vực bờ vịnh kín gió, cách trung tâm xã khoảng 2 km về phía Nam, có diện tích khoảng 1.000 m². Qua các đợt điều tra và khai quật, các nhà khảo cổ phát hiện nhiều công cụ ghè đập bằng cuội, bàn mài, chày nghiền, hòn cuội có dấu lõm, mảnh tước cuội, mảnh vòng mài và các mảnh gốm xốp mịn, cứng có văn in vỏ sò. Theo đánh giá khảo cổ học, Cát Đồn và Bãi Bến thuộc giai đoạn muộn của Văn hóa Hạ Long.
Những dấu tích được phát hiện tại Cát Bà còn trải dài qua nhiều giai đoạn lịch sử, từ văn hóa Đông Sơn, thời Bắc thuộc đến các triều Trần, Lê và Nguyễn, rồi đến thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và chống Mỹ. Hệ thống di tích và di chỉ này góp phần cho thấy Cát Bà không chỉ là một không gian tự nhiên mà còn là một khu vực có lịch sử cư trú và giao lưu văn hóa lâu dài.
Cách Cát Bà khoảng 15 km về phía Đông Nam là Quần đảo Long Châu, gồm 22 hòn đảo. Trong đó, đảo Long Châu là đảo lớn nhất, có diện tích hơn 1 km². Địa hình Long Châu chủ yếu là đá, nguồn nước ngọt rất hạn chế và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Trong dân gian, nơi đây từng được ví như một “vườn thuốc Nam” quý do số lượng thực vật có thể thích nghi với môi trường đặc biệt của đảo không nhiều. Trên đảo cũng có nhiều loài rắn, trong đó có rắn xanh, rắn lục và rắn nâu.
Nổi bật nhất trên Long Châu là Hải đăng Long Châu, được người Pháp xây dựng vào năm 1895. Do vị trí và vai trò dẫn đường cho tàu thuyền, ngọn hải đăng được người đi biển gọi là “Mắt ngọc Long Châu”. Cùng với Hải đăng Hòn Dấu ở Đồ Sơn và Hải đăng Kê Gà ở Bình Thuận, Hải đăng Long Châu thuộc nhóm những ngọn hải đăng cổ được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX tại Việt Nam.
Hệ thống công trình của hải đăng gồm nhà máy phát điện, tuyến đường leo lên tháp đèn dài khoảng 3 km và tháp đèn xây bằng đá xanh theo hình trụ tròn. Trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, Hải đăng Long Châu có vai trò quan trọng trong việc dẫn đường cho tàu thuyền, trong đó có các chuyến tàu từ nước ngoài vận chuyển hàng viện trợ vào miền Bắc. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng gọi ngọn hải đăng là “Mắt ngọc Tổ quốc”.
Do vị trí chiến lược, hải đăng nhiều lần trở thành mục tiêu đánh phá bằng đường không. Theo tư liệu về di tích, trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, Hải đăng Long Châu đã bị máy bay Mỹ ném bom và bắn phá tổng cộng 248 lần. Việc ngọn hải đăng tiếp tục duy trì chức năng dẫn đường trong điều kiện chiến tranh là một phần đáng chú ý trong lịch sử hoạt động của công trình.
Ngày nay, Cát Bà và Long Châu tạo thành một không gian di sản biển đảo kết hợp giữa thiên nhiên, lịch sử và văn hóa. Các giá trị này không tồn tại tách biệt mà liên kết với nhau qua hệ thống rừng, biển, đảo đá, hang động, di chỉ khảo cổ, di tích lịch sử và đời sống cộng đồng.
Việc phát triển du lịch tại Cát Bà vì vậy ngày càng gắn với yêu cầu bảo tồn tài nguyên. Các hoạt động như tham quan Vịnh Lan Hạ, chèo kayak, trekking, khám phá hang động và tìm hiểu cộng đồng cần được tổ chức phù hợp với sức chịu tải của môi trường. Định hướng du lịch xanh và phát triển bền vững có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ hệ sinh thái, cảnh quan và các giá trị di sản cho những thế hệ tiếp theo.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, khoa học, địa chất, địa mạo, sinh thái và đa dạng sinh học, Danh lam thắng cảnh Quần đảo Cát Bà, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013.
Cùng với việc được UNESCO ghi danh trong Di sản thiên nhiên thế giới, Quần đảo Cát Bà trở thành một trong những không gian di sản biển đảo có giá trị nổi bật của Việt Nam. Từ những dấu tích cư trú của cư dân cổ tại Cái Bèo, hệ thống hang động và đảo đá, các khu rừng giàu đa dạng sinh học, đến Hải đăng Long Châu và những ký ức về lịch sử hiện đại, Cát Bà là một không gian nơi thiên nhiên và lịch sử cùng hiện diện trong một vùng biển đảo đặc biệt của Vịnh Bắc Bộ.
